محققان بالاخره فهمیدند واکنش به گلوتن از کجا شروع می‌شه

برای تقریباً از هر صد نفر، یک نفر، حتی مقدار خیلی کمی گلوتن هم می‌تونه علائم شدیدی ایجاد کنه و خطرات جدی برای سلامتیش داشته باشه.

با اینکه می‌دونیم واکنش‌های ایمنی دومینووار این بیماری ریشه ژنتیکی دارن، ولی کلی عامل دیگه هم هست که باعث شده نتونیم دقیقاً زنجیره اتفاقاتی که منجر به بیماری سلیاک می‌شه رو پیدا کنیم. حالا یه تیم بین‌المللی از دانشمندای دانشگاه مک‌مستر کانادا با استفاده از موش‌های تراریخته، نقش حیاتی سلول‌های پوشاننده دیواره روده رو کشف کردن؛ یه قدم خیلی بزرگ که می‌تونه به درمان‌های جدید منجر بشه.

بیماری سلیاک یه اختلال خودایمنی مادام‌العمر به حساب میاد که با وجود گروهی از پروتئین‌های ساختاری به اسم گلوتن تو روده، فعال می‌شه.

خوردن تقریباً هر چیزی که با گندم، جو یا چاودار درست شده باشه – یعنی بیشتر نون‌ها، شیرینی‌ها و پاستاها – افراد مبتلا رو در معرض علائم موقتی مثل نفخ، درد، اسهال، یبوست و گاهی هم رفلاکس و استفراغ قرار میده.

در حال حاضر تنها راه برای جلوگیری از این علائم، دوری کردن از غذاهایی هست که باعثشون می‌شن. در درازمدت، حمله‌های ایمنی ناشی از گلوتن می‌تونه به پرزهای روده کوچیک آسیب بزنه. این ساختارهای کوچیک، سطح داخلی دیواره روده رو زیاد می‌کنن که به جذب مواد مغذی از غذا کمک می‌کنه.

افراد مبتلا به سلیاک – مخصوصاً اگه درمان نشن – با خطرات جدی برای سلامتی روبرو هستن، مثلاً احتمال ابتلای اون‌ها به سرطان روده بزرگ و بیماری‌های قلبی-عروقی بیشتره. این بیماری با یه عالمه مشکل دیگه هم مرتبطه، مثل کم‌خونی، پوکی استخوان، تأخیر در رشد، مشکلات باروری و اختلالات عصبی.

النا وردو، متخصص گوارش دانشگاه مک‌مستر، میگه: «تنها راه درمان سلیاک امروز، حذف کامل گلوتن از رژیم غذاییه. این کار سخته و متخصص‌ها هم قبول دارن که رژیم بدون گلوتن کافی نیست.»

حدود ۹۰ درصد از آدمایی که این بیماری براشون تشخیص داده شده، یه جفت ژن دارن که پروتئینی به اسم HLA-DQ2.5 رو می‌سازه. بیشتر ۱۰ درصد باقی‌مونده هم ژن‌هایی دارن که یه پروتئین مشابه به اسم HLA-DQ8 رو می‌سازه.

مثل بقیه پروتئین‌های «HLA»، این پروتئین‌ها تیکه‌هایی از مهاجم‌های نابود شده رو مثل یه جایزه ترسناک روی سلول‌های ایمنی نگه می‌دارن تا به بقیه بافت‌های دفاعی هشدار بدن که حواسشون جمع باشه.

تو مورد خاص HLA-DQ2.5 و HLA-DQ8، شکل این پروتئین‌ها طوریه که می‌تونن تیکه‌هایی از پپتید گلوتن رو که در برابر هضم مقاومن، نگه دارن و به سلول‌های T قاتل دستور بدن که برن سراغشون.

متأسفانه، این دستورها خیلی دقیق نیستن و نمی‌تونن بین یه تهدید واقعی و مواد شبیه به اون تو بدن ما فرق بذارن، و این یعنی کسایی که این ژن‌ها رو دارن در معرض خطر ابتلا به انواع بیماری‌های خودایمنی هستن.

البته هر کسی که این ژن‌ها رو داره، لزوماً به بیماری خودایمنی مثل سلیاک مبتلا نمی‌شه.

برای اینکه این اتفاق بیفته، اول باید اون تیکه‌های پاره پاره گلوتن توسط یه آنزیم انتقال‌دهنده از دیواره روده عبور کنن؛ آنزیمی که به پپتید می‌چسبه و اون رو طوری تغییر میده که حتی قابل تشخیص‌تر هم بشه.

سلول‌های دیواره روده مسئول آزاد کردن این آنزیم انتقال‌دهنده تو روده هستن، پس نقش حیاتی‌ای تو مراحل اولیه بیماری دارن.

همچنین می‌دونیم که این سلول‌ها همون خانواده از پروتئین‌ها رو که HLA-DQ2.5 و HLA-DQ8 بهش تعلق دارن، بیان می‌کنن که معمولاً توسط واکنش‌های التهابی تو روده تنظیم می‌شن.

چیزی که تا الان مشخص نبود این بود که این میدون نبرد برای افراد مبتلا به سلیاک، دقیقاً چطوری تو خود بیماری نقش بازی می‌کنه.

برای اینکه روی این حلقه مهم از زنجیره تمرکز کنن، تیم تحقیقاتی بیان کمپلکس ایمنی اصلی رو تو سلول‌های دیواره روده آدمای مبتلا به سلیاک (چه درمان شده چه درمان نشده) و تو موش‌هایی که ژن‌های انسانی برای HLA-DQ2.5 رو داشتن، دوباره چک کردن.

بعدش مدل‌های زنده و کاربردی از روده به اسم ارگانوئید ساختن و از سلول‌های روده موش‌ها استفاده کردن تا بیان پروتئین‌های ایمنی‌شون رو از نزدیک بررسی کنن. اونا رو در معرض محرک‌های التهابی و همچنین گلوتن هضم شده و دست‌نخورده قرار دادن.

تهمید دیدار، مهندس پزشکی دانشگاه مک‌مستر، میگه: «این کار به ما اجازه داد تا علت و معلول دقیق رو پیدا کنیم و ثابت کنیم که این واکنش دقیقاً چطور و آیا اصلاً اتفاق میفته یا نه.»

با این کار معلوم شد که سلول‌های دیواره روده فقط یه تماشاچی بی‌گناه نبودن که تو این تلاش اشتباه برای خلاص شدن از شر گلوتن، آسیب ببینن؛ بلکه عامل‌های اصلی بودن که ترکیبی از تیکه‌های گلوتن رو که توسط باکتری‌های روده و آنزیم‌های انتقال‌دهنده تجزیه شده بودن، مستقیماً به سلول‌های ایمنی مخصوص گلوتن ارائه می‌دادن.

حالا که انواع بافت‌های درگیر و نقش میکروب‌های التهابی تو تشدید این فرآیند رو می‌دونیم، محقق‌ها یه لیست جدید از اهداف رو برای درمان‌های آینده دارن، و این یعنی شاید میلیون‌ها نفر تو کل دنیا بتونن یکی دو تا شیرینی گلوتن‌دار بخورن و ازش لذت ببرن، بدون اینکه نگران ناراحتی بعدش باشن.

لینک منبع